باشقى بەترادىيو ۇعۇۇىشكەرلەرسۉرۅتتۅر
ىر-كۉۉلۅرسۉرۅتتۅركىلىپتەررادىيو بەرۉۉلۅرۉن تانداپ ۇعۇۇ
جاڭىلىقتار
نانياڭ شاارىنىن اقاق تاشتارى
   2017-09-14 18:42:57     xjbs   

     ارحولوك جانا تارىحچىلاردىن دالىلىنە نەگىزدەلگەندە، جۇڭگونۇن اقاق تاش ىدىشتەرى جاڭى تاش قۇرالدار دوورۇنۇن باشتاپقى مەزگىلدەرىندە بااردىققا كەلىپ، بۉگۉنگۅ چەيىن 7،8 مئڭ جىلدىق تارىحتى قارىتقان. جۇڭگو دۉينۅ بويۇنچا اقاق تاشتى ەڭ مۇرۇن ىشتەتىپ، ۇلاعان ۇباقتى ەڭ ۇزۇن بولعوندۇقتان، «اقاق تاش ماملەكەتى»دەگەن اتاعى بار.

     اقاق تاش جۇڭحۇا ۇلۇتتارىنىن اتا-بابالارى ارتۉردۉۉ تاشتاردى ىرگەپ تانداپ چىققان «تاشتاردىن ەڭ قووزۇ»، جىلماقاي-جالتىراق، سىپتا-بىشىق بولۇۇداي سۇلۇۇلۇق ەستەتىكاسى جانا ئش جۉزۉندۉ قولدونۇلۇۇ جۅندۅمۉنۅ ەە. اقاق تاشتىن قووزدۇعۇن بئر تۉردۉۉ تەڭىر تارتۇۇلاعان تابئعىي كۅركۅمدۉك، ىچىنەن سىرتىنا قاراي اجارلانىپ تۇرعان كۅركۉنۅ سۅز جەتبەيت، وشوندۇقتان، اقاق تاش ۅزگۅچۅ بئر تۉردۉۉ ەستەتىكا تاانىمىنا ۅكۉل بولۇپ، سىرتقى كۅرۉنۉشۉ قووز، تۉپكۉ مۉنۅزۉ چەنەمسىز قايراتتۇۇلۇققا تولعون. اقاق تاش اسىل مۇرالدىن سىموۋولۇ، مۇرالدىن ۅزۉ  زاتتاشىپ اقاقتاشقا ايلانعان. اقاق تاش مۇرالى مادانئيات قوومۇنۇن ۅنۉگۉۉسۉندۅكۉ رۇحۇ تىرەك بولعون، كىيىنكىلەر «جىگىت بولسوڭ اقاق تاشتاي بول» دەگەن ايتىمدى ۇلاندىرىپ كەلگەن، ۅتكۅن مەزگىلدەردە اقاق تاش ىشەنىمدۉۉ بەلەك قاتارى الماشتىرىلعان، بۇل داعى اقاق تاشقا بولعون بئر تۉردۉۉ ۇرمات سانالات.

     ازامات اقاق تاشتاي بولوت دەگەن بۇل سۅزدۅ اقاق تاش ازاماتتىن بەلگىسىنە، انىن تازا تۇنۇقتۇعۇ قووز مۇرالدىن ۅكۉلدۉك سۅزۉنۅ ايلانعان. اقاق تاش چىعىش رۇحۇنۇن جاندۇۇ زاتتاشتىرىلعان بەينەسى، جۇڭحۇا ۇلۇتتارى جۅرۅلگۅ قۇنارىنىن زاتتىق نەگىزى.


     حىنان پئروۋىنسىياسىنىن نانياڭ ەل ارالىق اقاق تاش شاارىنا بارعاندا، ەشىكتەن كىرسە ەلە، اقاق تاشتى سۉرۅتتۅگۅن بوسوعولۇق باتا كۅزگۅ  ۇرۇنات. كەەبىرۅۅلۅر، ەل ارالىق اقاق تاش بازارى ازىرقى زامانچا «چئڭ-مئڭ دوورۇنداقى توو-سۇۇ كۅركۅم كۅرۉنۉش» ۉنۉن ەلەسى دەپ قويۇشات. اسىل چىعارمالار رايونۇ 26قۇرۇلۇش توبۇنان قۇرالعان، كۅرك رايوندوردۇن بااردىعىنا اقاق تاشتى قوشۇپ ات قويوت، مئسالى:-«اقاق تاش داراقتارى شامالدا ىرعالدى»، «حوتەن اقاق تاش ايلۇۇ تۉنۉ»، «اقاق تاشتى سۉرۉپ وت چىعارۇۇ» قاتارلۇۇلار. بۇل جەردە تۉردۉۉ چايقانا، قونوق ساراي، مەيمانقانا، دۉكۅن، بانكە قاتارلۇۇلاردىن بااردىعى مەنەن تەلەگەيلەشكەن بولۇپ، جۉرۉش-تۇرۇش، ساياقاتتوو، نەرسە-كەرەك ساتىپ الۇۇ جانا كۅڭۉل اچۇۇ شارتى ابدان جەتەرلۉۉ، بئروق ەڭ ەلە تارتىمدۇۇ بولعونۇ داعى ەلە اقاق تاش. بۇل جەردە ارقايسى تۉردۅكۉ مارجان، اقاق تاش ايكەل سووداسى مەنەن الپۇرۇشچۇ دۉكۅندۅر 50مىڭدەن اشىپ، ا ق ش، كانادا، تۉشتۉك افىرىقا، ووعانىستان جانا ورۇسىيا قاتارلۇۇ ماملەكەتتەردەن كەلگەن اقاق تاش سووداگەرلەرىنىن اياعى ۉزۉلبۅيت، ار كۉنكۉ ساياقاتچىلاردىن سانى 100مئڭ ادام ىرەتكە جەتىپ، كۉنۉمدۉك سوودا سومماسى 200 مئليون يۇان چاماسىندا.

     ەل ارالىق اقاق تاش شاارى چىنىندا ەلە اتى زاتىنا ىلايىق. بۇل جەردە جۇڭگونۇن اتاقتۇۇ اقاق تاشتارى ئش قوشۇپ ىشتەلىپ ساتىلعاندان باشقا داعى، ەۋروپا، ا ق ش جانا تۉشتۉك افىرىقا قاتارلۇۇ جەرلەردەن ەكىسپورتتولعون حىرىستال، جاشىل تاش، تۉستۉۉ مارمار قاتارلۇۇ تۉركۉن-تۉستۉۉ اسىل تاشتار بىشقتاپ ىشتەلىپ، دۉينۅ بويۇنچا ەڭ ئرى اقاق تاش ئش قوشۇپ ىشتۅۅ ساتۇۇ بوربورۇنا ايلاندى. ەل ارالىق اقاق تاش شارى ساياقاتچىلاردىن تاانىشتىرۇۇسۇنا قاراعاندا:-«اقاق تاشتا مەەر-ماحابات قاتىلعاندىقتان، اقاق تاش ىدىشتەرىن تۇۇعاندارىنا بەلەككە بەرسە، ەڭ قووز باقىتتى تىلەگەندىك بولوت ەكەن». «ىرنااما»دا ىلگەرى:-«باشقالار ماعا جىعاچ قاشىق بەرسە، مەن اعا التىن اياق سۇنام» دەپ ايتىلعان، مىنداقى التىن اياق دەگەنىبىز اقاق تاش بولۇپ،تازا سۉيۉۉگۅ سىموۋول قىلىنعان.

    اقاق تاش دۉكۅنۉندۅكۉ بئر ايكەل ابدان تارتىمدۇۇ. مىنداي بىيىكتىگى 16سانتىمەتىر، كەڭدىگى 33سانتىمەتىر كەلەتۇرعان تابئعىي قالىپتاشقان ايكەل اقاق تاشتان جاسالعان. اقاق تاش بەتىندەكى كىچىنەكەي جەرگە«چىبى كۅپۉرۅسۉن ەسكەرۉۉ»دەگەن سۅز مەنەن سۇ دۇڭپونۇن چاڭجىياڭ دايراسىنا كۅز سالىپ تۇرعان ەلەسى چەگىلگەن. ارقا تارابىندا چىبئى سوعۇشۇنداقى اچىنىشتۇۇ كۅرنۉش تولۇق ويۇلۇپ، ناق  وقشوعوندۇعۇنان كۅز الدىڭدا بولۇپ جاتقانداي ەلە كۅرۉنۅت. ايرىقچا ەكى ادام وڭوي كۅزگۅ تارتىلات، بئرى چىعىش شامالىن الىپ كەلگەن كوڭمئڭ، قولۇنا ساڭوور جەلپىگىچىن الىپ، كۉلۉمسۉرۅپ تۇرات، داعى بئرۅ ايباتتۇۇ ارى سۉرلۉۉ جىياڭدوڭدۇق بااتىر جوۋيۉ.

    ەل ارالىق اقاق تاش بازارىنداقى شىفوسى بازارى جۇڭگونۇن اقاق تاش مادانئياتى بايىرلاعان جەرلەردىن بئرۅ بولۇپ، بۉتكۉل بازارداقى 14قىشتاقتا اقاق تاش ايكەلچىلەر جانا وشول كەسىپ مەنەن الىپۇرۇشقاندار 50مىڭدەن اشات، شىفوسى اقاق تاش ىدىشتەر زاوۋتۇنۇن چىعارماسى بولعون «ۇلۇۇ قورعون»ماملەكەتتىك اسىل بۇيۇم قاتارى ارداقتالىپ، ەل سارايىنا  قويۇلعان.
   سان قىلىمدان بەرى، جۇڭحۇا ۇلۇتتارىندا اقاق تاشتى سۉيۉۉ پئسحولوگىياسى قالىپتاشقان، جوسەف نەدحام:-«اقاق تاشتى جاقشى كۅرۉۉ سەزىمى جۇڭحۇا مادانئياتىنىن بئر ۅزگۅچۅلۉگۉ بولسو كەرەك. 3مئڭ جىلدان كۅبۉرۅۅك ۇباقىتتان بەرى، اقاق تاشتىن ساپاتى، فورماسى جانا تۉسۉ ايكەلچى، سۉرۅتچۉ جانا ىرچىلاردىن شىعىن قوزعوپ كەلدى دەيت.»

    جۇڭگونۇن بايىرقى اقاق تاش ىدىشتەرىنىن دووردون دوورعو ۇلانىشى، جيىلۇۇسۇ جانا دوور مەنەن تەڭ ىلگەرلەپ ۅنۉككۅن اقاق تاش ىدىشتەرىن ويۇۇ ۅنۅرۉ، وشوندوي ەلە جۇڭگونۇن اقاق تاش ىدىشتەرىنە قاتىشتۇۇ ئدىيا، مادانئيات، تۉزۉم قاتارلۇۇ بااردىق زاتتىق-رۇحتۇق نەرسەلەر جۇڭگونۇن ۅزگۅچۅ اقاق تاش مادانئياتىن قالىپتاشتىرۇۇعا سەبەپچى بولۇپ، جۇڭحۇا ۇلۇتتارىنىن مادانئيات كەنچىندەكى زارىل قۇرام  قاتارى بۉتكۉل دۉينۅگۅ نۇر چاچىپ تۇرات.

بايلانىشتۇۇ ماقالا
ىرلار
سايتتىن باسما ۇقۇعۇ شئنجاڭ ەل رادىيو ئستانسىياسىنا تااندىق
بۇل سايتتان ۇرۇقساتسىز ماالىمات الۇۇعا بولبويت.