باشقى بەترادىيو ۇعۇۇىشكەرلەرسۉرۅتتۅر
ىر-كۉۉلۅرسۉرۅتتۅركىلىپتەررادىيو بەرۉۉلۅرۉن تانداپ ۇعۇۇ
جاڭىلىقتار
ەلدىك ىرىنىن ارتىنداقى شانشى جوموعۇ جۅنۉندۅ
   2018-05-11 20:57:23     xjbs   

تۉندۉك شانشىنىن دىيالەكتى كۅپتۅگۅن تارىحىي مادانئيات ۇچۇرۇن ۅزۉنۅ سىڭىرگەن بولۇپ، بۇل تۉندۉك شانشىلىكتەردىن جاراتىلىشقا بولعون ۇرماتىن، اتا-بابالارعا بولعون ۇرماتىن، تارىحقا بولعون اسىرووسۇ مەنەن بايلانىشتۇۇ، قاراپايىم قالق ۇشۇنداي جۅنۅكۅي سەزىمدى كۉندۅلۉك تۇرمۇشۇ مەنەن جۇۇرۇلۇشتۇرعان.
 تۉندۉك شانشىنىن ەلدىك ىرى بئر تۉردۉۉ مادانئيات، بئر تۉردۉۉ ەستەمە، ار بئر تۉندۉك شانشىلىكتىن قانىنا سىڭىپ كەتكەن بئر تۉردۉۉ كىلەتكا. يان-اندى سۉيۉۉ، تۉندۉك شانشىنى سۉيۉۉ، بۇل جەردەكى ار بئر قادام توپۇراقتى سۉيۉۉ، بۉگۉن بئز تۉندۉك شانشىنىن ەلدىك ىرىنىن اڭگەمەسىن بىرگە تىڭشايلى.

:ۋاڭ ار نئ- توودو اچىلعان قىزىل گۉل.
چىعارمانىن ارتقى كۅرۉنۉشۉ:
 «توودو اچىلعان قىزىل گۉل» دەگەن تۉندۉك شانشىنىن ەلدىك ىرى، ەمگەكچىل ەل ورتوق جاراتقان چىعارمان. باردىق قايرىعى شاڭدۇۇ، مەلودىياسى نازىك. قىزىل ارمئيانىن ۇزۇن ساپاردى جەڭىپ تۉندۉك شانشىگە كەلگەن كەزىندەكى توونۇن باردىق جەرىندە قىزىل گۉل اچىلعان كۅركۅم كۅرۉنۉش. «توودو اچىلعان قىزىل گۉل»1971-جىلى بوربوردۇق رادىيودو تۇنعۇچ جولۇ قويۇلعان ۇباقىتتا شانشى ۅلكۅسۉنۉن ىر-بئي تئياتىرقاناسىنداقى ياڭ چاۋ مۇعالىم جەتەكتەپ ىرداعان. 70-جىلدارداقى جۇفىڭبو بئرىنچى جولۇ ۅزۉ جالعىز اتقارعان وشوندوي ەلە ال جالعىز اتقارعان بۇل ىقما
ەل اراسىنا كەڭىرى تاراپ، كىلاسسىكالىق چىعارماعا ايلانعان. ىردىن ىچىندە مىنداي بئر ابزاس بار: قاتار-قاتار توولوردون ۅتۉپ، قاتار-قاتار سۇۇلاردان كەچىپ، قىزىل ارمئيابىز تۉندۉك شانشىگە كەلدى، تال-تالداپ قارماعان قىزىل بايراقتات، جووكەرلەرىبىز قارماعان مىلتىقتار، بئزدىن ارمئيا قانداي كەرەمەت.... وشول كەزدەكى كۅرۉنۉشتۉن قانداي قىزۇۇ ەكەنىن ويلوپ جەتكەلى بولوت، البەتتە، التىن يان-ان قىزىل كۅڭتۅرۉش دەگەن نەگىزگى تەماداقى ايكەلدەر ۇشۇل تارىحتى چاعىلدىردى. 

ا باۋنۇن -لان حۇا حۇا دەگەن ىرى
چىعارماچىلىق ارتقى كۅرۉنۉشۉ:
«لان حۇاحۇا» دەگەن ىر  جۅنۅكۅي ارى جاندۇۇ، بىچاقتىن مئزىندەي ۅتكۉر تئل مەنەن، فەودالدىق دوورعو قارىشى چىققان لان حۇاحۇا دەگەن قىزدى ىر مەنەن بايانداعان.  لان حۇاحۇا تۉندۉك شانشى بىيىكتىگىندەكى ەڭ سۇلۇۇ قىز، ال ياڭ ۋۇۋا مەنەن بالا كەزىنەن بىرگە ەر جەتكەن بولۇپ، الار بئر-بئرىن سۉيۉشكۅن. ۅكۉنۉچتۉۉسۉ حۇاحۇانىن اتاسى قۇمار وينوپ اقچاسىن ۇتتۇرۇپ، حۇاحۇانى ساتىپ جىبەرگەن. ۋۇ ۋا حۇاحۇانى قۇتقارۇۇ ۉچۉن باقىتقا قارىشى قارمالىپ قالىپ، حۇا حۇا ۋۇۋانى قۇتقارۇۇ ۉچۉن ۅزۉنۉن ۅمۉرلۉق باقتىنان كەچىپ، كۅز جاشىن كۅلدۅتۉپ جوۋ ۉي-بۉلۅسۉنۅ كەلىن بولۇپ بارعان. ەڭ سوڭۇندا حۇاحۇا سۉيۉۉ ۉچۉن اسقادان سەكىرىپ العان.

يان ۋئيۋىن- مالچىلار
چىعارمانىن ارتقى كۅرۉنۉشۉ:
«مالچىلار» دەگەن بۇل ىر تۉندۉك شانشدەكى حانزۇلاردىن ەلدىك ىرى. كۅۅنۅ زاماندا، تۉندۉك شانشىدەكى ادامداردىن جاشووسۇ ۅتۅ كەمباعال بولۇپ، كۅپتۅگۅن ازاماتتار جاشوو ۉچۉن «شىكۇعا بارىپ» سىرتقا چىىعىپ تىرىچىلىك قىلعانداردىن باشقا، كۅپتۅگۅن كىشىلەر مال باققانعا سۅۅنۉپ جاشوو كەچىرگەن.
«مالچىلار» داعى «كىرەكەشتىك قىلۇۇ» دەپ داعى اتالات. الار توودون اشىپ، تالاالاردا تاماق جەپ جاتىپ-قونۇپ، اياباي جاپالۇۇ جاشاشقان. بئر جولۇ مال باعۇۇ ۉچۉن ون كۉندۅن كۅپ، جارىم جىل جە بئر جىلداي ۇباقىت كەتكەندىكتەن مالچىلاردىن ۉي-بۉلۅلۅرۉ الاردى اياباي ساعىنىشقان جانا مالچىلار توبۇنۇنۇن اتتانعانىن كۅرگۅندۅ كۅپتۅگۅن ايالدار، كىچىك بالدار ۅز تۇۇعاندارىنىن ابالىن سۇراپ تۇرعان. 

يان ۋئيۋىن- حۇاڭحىنىن توقسون توعۇز بۇلۇڭۇ.
چىعارمانىن ارتقى كۅرۉنۉشۉ:
بۇل ىر داعى «حۇاڭحىداقى قايىقچىنىن ىرى» دەپ اتالات، لئ سىمئڭ ەل اراسىندا سۇۇ كەمەسى وبونۇنۇن نەگىزىندە اتالعان «حۇاڭحىنىن توقسون توعۇز بۇلۇڭۇ» دەگەن ىردى جاراتقان بولۇپ تۉپكۉ وبونۇ ەكىگە بۅلۉكۅ بۅلۉنگۅن بولۇپ، «بانشۇي قايىعى» دەگەن ىرداقى لاۋ شاۋگوڭ مەنەن چىن مياۋچاڭ الما-كەزەك ىرداعان فورماسىن قولدونۇپ، باشىنداقى لاۋشاۋگۇڭدۇن سۇرووسۇ بولسو، ەكىنچى كۇپلەتىندە چىڭ  بىيكەچ ىردىن جووبۇن ايتات. بۇل ىر ۅتۅ جىيىنچاقتالعان ارى تەرەڭ مەلودىيادا بولۇپ، جۅنۅكۅي جانا تارىحتى چاعىلدىرعان سۅزدۅرۉ مەنەن حۇاڭحى مۇزىكا، مادانئياتىنىن ۅكۉل مۉنۅزدۉۉ ىرى  بولعون.
حۇاڭحى جۇڭحۇان ۇلۇتۇنۇن ەنە دارىياسى دەپ اتالات، ال ەمى حۇكوۋ شارقىراتماسى حۇاڭحنىن جۉرۅگۉ بولۇپ حۇاڭحىنىن حۇكوۋ شارقىراتماسى ار جىلى كۅپتۅگۅن كىشىلەردى بۇل جەرگە كەلىپ كۅرۉپ، كۅڭۉل اچۇۇعا تارتىپ تۇرات.

گو لانيىڭدىن - ناننئۋان دەگەن ىرى
چىعارمانىن ارتقى كۅرۉنۉشۉ:
1943-جىلى، بۇل وبون يان-اندا جارىققا چىققان بولۇپ، ما كى بۇل وبوندۇن نەگىزگى جاراتۇۇچۇسۇ. 1943-جىلى كۅكتۅم مايرامىندا يان-اندىن لۇشۉن كۅركۅم-ۅنۅر مەكتەبىندەكى ياڭگىر اتىرەتى ناننئۋانعا كەلىپ ۉچۉنچۉ، بەشىنچى، توعۇزۇنچۇ پولكتوردۇن قاارماندارىنا ارناپ جاڭىدان چىققان «شابدول گۉلۉ سەبەتى» دەگەن ياڭگىر بئيىن ارناعان.  «نانننئۋان» بولسو انىن اراسىنداقى قىستارما وبون. بۇل وبوندۇن مەلودىياسى نازىك، لئرىك، قىزىل ارمئيانىن بوز جەر اچقان سالىمىن جاقشى داڭازالاعان ىر بولۇپ،  الاردىن قاقىر تالااداقى ناننئۋاندى جاڭى، قووز، كۅركۅم جياڭنانعا ايلاندىرعاننىن ىر مەنەن داڭازالاعان.
ىردا: ناننئۋانعا كەلىپ، ناننئۋانعا كەلىڭىز. ناننئۋان دەگەن جاقشى جەر، قووز كۅركۉ بار، باردىق جەرى اشتىق مەنەن تولعون، چار تارابىن قوي-ۇيلار قاپتاعان، باردىق ادام بارۇۇنۇ ەڭسەگەن بئر كۅركۅم كۅرۉنۉشتۉ ايتقان. تۉندۉك شانشىنىن ۅرۅۅنۉندۅ كۅپتۅگۅن اڭگەمەلەر بولعون، ادام بولسو ەلە اڭگەمە باشتالات، ادام اڭگەمەنى جاراتات، اڭگەمەنىن ىچىندە ادام ايتىلات.

 

بايلانىشتۇۇ ماقالا
ىرلار
سايتتىن باسما ۇقۇعۇ شئنجاڭ ەل رادىيو ئستانسىياسىنا تااندىق
بۇل سايتتان ۇرۇقساتسىز ماالىمات الۇۇعا بولبويت.